درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس ششم
درس 5: زمین پویا
زمین لرزه چگونه به وجود میآید؟
زمین لرزه یکی از پدیدههای طبیعی است که در کرهی زمین رخ میدهد. هنگام وقوع برخی از زمین لرزهها، خسارتهای جانی و مالی به وجود میآید. وقوع زمین لرزه باعث آزاد شدن انرژی درونی زمین میشود.
ما باید با شناخت زمین لرزه و پدیدههای طبیعی دیگر مانند آتشفشان و... بتوانیم در کنار آنها زندگی کنیم.
آزمایش کنید (صفحه 32 کتاب درسی)
هر یک از گروههای کلاس، یک عدد تخم مرغ آب پز با پوست را به کلاس بیاورند.
- با انگشتان خود به پوستهی تخم مرغ فشار وارد کنید. حالا پوست تخم مرغ را بکنید. با انگشتان خود به سفیدهی تخم مرغ فشار وارد کنید.
- چگونگی عکس العمل پوسته و سفیدهی تخم مرغ را با هم مقایسه کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید. پوستهٔ تخممرغ میشکند و سفیده تخممرغ به علت نرم بودن با فشار دست له میشود و یا انگشت در آن فرو میرود.
- سپس تخم مرغ را به وسیلهی چاقو از وسط نصف کنید و لایههای آن را با لایههای زمین مقایسه کنید. مشاهده میشود که تخممرغ هم مانند زمین از سه قسمت پوسته، گوشته (سفیده) و هسته (زرده) ساخته شده است.
کاوشگری (صفحه 33 کتاب درسی)
1- یک قطعه چوب خشک و یک قطعه چوبِ تَر با قطر تقریبی یک سانتی متر و طول 70 سانتی متر بردارید. چوبها را طوری روی میز محکم ببندید که فاصلهی ابتدای هر دو تا لبهی میز یکسان باشد.
2- از هر یک از چوبها یک وزنهی 200 گرمی آویزان کنید (فاصلهی محلّ قرار گرفتن وزنهها با انتهای هر دو چوب باید یکسان باشد). چه چیزی مشاهده میکنید؟ فاصلهی وزنه تا زمین را اندازهگیری و یادداشت کنید.
3- قسمت دو را با وزنههای 300 و 350 گرمی تکرار و مشاهدات خود را در جدول زیر یادداشت کنید.
| جرم وزنه (گرم) | 200 | 300 | 350 | |
|---|---|---|---|---|
| فاصلهٔ وزنه تا زمین (سانتیمتر) | چوب خشک | |||
| چوب تر | ||||
نتیجهی کاوش خود را در یک یا چند سطر بنویسید.
موادّ تشکیل دهندهی زمین، در برخی از قسمتها مانند پوسته، حالت شکننده دارند. در صورتی که به این قسمتها نیرو وارد شود، میشکنند. انرژی حاصل از شکستن سنگ کرهی زمین بهصورت امواج لرزهای از داخل زمین به سطح آن میرسد و باعث تغییراتی در سطح زمین میشود.
فکر کنید (صفحه 34 کتاب درسی)
آیا همهی زمین لرزهها باعث خرابی در سطح زمین میشوند؟ چرا؟
خیر، بیشتر زمینلرزهها خفیف هستند و در زیر اقیانوسها رخ میدهند و انرژی آزاد شده در آنها میزان اندکی است ولی همین عامل از ذخیره انرژی درون زمین و وقوع زمینلرزه بزرگ جلوگیری میکند. از طرفی، در میزان خرابیها و خسارتهای حاصل از زلزله، علاوه بر شدت و قدرت زلزله، استحکام زمین و ساختمانها نیز تأثیر دارند.
علم و زندگی (صفحه 34 کتاب درسی)
با توجّه به تأثیرات زمین لرزههایی که باعث خسارتهایی در محیط زندگی میشود، جدول زیر را تکمیل کنید.
| اجتماعی | ساختمانی | بهداشتی |
|---|---|---|
| از دست دادن عزیزان اضطراب و استرس بیسرپرست شدن زنان و کودکان بروز مشکلات اجتماعی مانند دزدی و ناامنی بیکاری رکود اقتصادی فقر و مهاجرت ناخواسته |
تخریب مدارس تخریب جادهها ریزش آوار از بین رفتن آثار باستانی تخریب منازل مسکونی شکستن سد آتش سوزی و برق گرفتگی |
آلودگی آبها کمبود آب سالم و بهداشتی کمبود دارو آسیب به بیمارستانها شیوع بیماریهای واگیر کاهش کادر پزشکی و پرستاری تجمع زبالهها و جانداران مرده |
فکر کنید (صفحه 35 کتاب درسی)
یکی از بازیکنان فوتبال در مسابقهای بر اثر برخورد با بازیکن حریف، دچار شکستگی ساق پا شد؛ پس از چند ماه استراحت و درمان، دوباره به میدان بازی فوتبال برگشت. به نظر شما اگر همان پای این بازیکن، دوباره آسیب ببیند، احتمال شکستگی پای او در کدام قسمت بیشتر است؟
به احتمال زیاد ساق پای وی، چون این بخش به علت شکستگی قبلی دارای مقاومت کمتری است، مجدداً دچار آسیب خواهد شد.
وقتی به پوستهی زمین نیرو وارد میشود، زمین لرزه ایجاد میشود و در اثر آن جاهایی که شکستگی دارند، راحتتر از سایر قسمتها جابهجا میشوند. بنابراین زمین لرزه، در محلّ شکستگیها خسارتهای بیشتری ایجاد میکند.
گفتوگو (صفحه 35 کتاب درسی)
آیا شما تاکنون زمین لرزهای را تجربه کردهاید؟ آیا میدانید قبل از وقوع، در هنگام وقوع و پس از وقوع زمین لرزه چه اقداماتی را باید انجام دهید؟ با راهنمایی معلمّ خود دربارهی این موارد گفتوگو و جدول زیر را کامل کنید.
| اقدامات قبل از وقوع زمینلرزه | اقدامات هنگام از وقوع زمینلرزه | اقدامات بعد از وقوع زمینلرزه |
|---|---|---|
| مقاوم سازی ساختمانها شناسایی و مشخص کردن مکانهای امن تقویت سرعت نیروهای امداد برگزاری مانور زمینلرزه به همراه داشتن وسایل کمکهای اولیه برگزاری کلاسهای آموزشی برای آماده شدن هنگام زلزله آمادگی برای تخلیه فوری محل |
حفظ خونسردی سریع رسیدن نیروهای امداد برای کمک پناه گیری مناسب رفتن به مکانهای امن خارج کردن خود از آن محل از وسایلی که احتمال سقوط دارند دوری کنیم (کمد و آینه) کمک به افراد کم توان |
کمک به مصدومین رفع خسارات راهنمایی مصدومین کمک به مردم توجه به هشدار و پیامهای مسئولین قطع کردن برق محل قطع کردن گاز محل |
جمعآوری اطلاعات (صفحه 36 کتاب درسی)
دربارهی مهمترین زمین لرزههای 50 سال اخیر ایران، از نظر محلّ وقوع و خسارتهای وارد شده، اطّلاعات جمعآوری کنید و به کلاس گزارش دهید. زمین لرزهٔ بوئین زهرا با شدت 7/2 ریشتر و 10000 نفر کشته در سال 1341 به وقوع پیوست.
فعالیت (صفحه 36 کتاب درسی)
با کمک معلّم خود و متخصّصان مانور زمین لرزه، مکانهای امن مدرسه خود را شناسایی کنید و شیوهی پناهگیری مناسب را در کلاس تمرین کنید.
ساختمان کوه آتشفشان چگونه است؟
فعالیت (صفحه 36 کتاب درسی)
هنگام پختن برنج در کنار مادر خود بایستید و در زمان جوشیدن، آن را به دقّت مشاهده کنید. مشاهدات خود را بنویسید.
- اگر شعلهی حرارت زیر ظرف برنج را کاهش یا افزایش دهیم، چه اتّفاقی میافتد؟
- جوشیدن آب برنج را با جوشش موادّ مذاب درون زمین مقایسه کنید.
ورود و خروج بخار آب و تشکیل حبابهای آب که بلافاصله پس از تشکیل میترکند را مشاهده می کنیم. در حقیقت وقتی که فشار بخار مایع با فشار جو برابر میشود، مایع شروع به جوشیدن میکند. در این دما، بخار حاصل در درون مایع سبب ایجاد حباب و جوشش میشود. تشکیل حباب در دمای پایینتر از نقطه جوش غیر ممکن است، زیرا فشار هوا بر سطح مایع که بیش از فشار داخل آن است، مانع از تشکیل حباب میشود. افزایش شعله موجب افزایش حبابها خواهد شد و بالعکس کاهش شعلهٔ حرارت زیر ظرف برنج موجب کم شدن سرعت تشکیل حبابها خواهد شد. همین اتفاق در مورد جوشش مواد مذاب هم رخ میدهد با این تفاوت که گازهای خروجی علاوه بر بخار آب شامل گازهای دیگری نیز میشود.
فعالیت (صفحه 36 کتاب درسی)
در گروه خود، مقداری خاک رس را با آب، مخلوط و گل رس تهیّه کنید. سپس آن را به شکل مخروط آتش فشانی در آورید که دهانهی آن فرو رفته است. پس از خشک شدن، مقداری مادّهی شیمیایی آمونیم دی کرومات در دهانهی آن بریزید و با نظارت معلّم خود، آن را با شعلهی کبریت روشن و نتیجه را مشاهده کنید.
آمونیم دی کرومات یک ماده جامد تقریباً نارنجی رنگ است بعد از سوختن این ماده گاز نیتروژن و بخار آب و مادهٔ جامد دیگری به رنگ سبز تیره تولید میشود این واکنش گرمای زیادی تولید میکند و بسیار سریع رخ میدهد.
آتش فشان زمانی اتّفاق میافتد که موادّ آتش فشانی از داخل زمین به سطح آن راه پیدا میکند و سنگهای آتشفشانی را به وجود میآورد. موادّ خارج شده از دهانهی آتشفشانها به سه دستهی جامد، مایع و گاز تقسیم میشود.
آتش فشانها از نظر فعّالیت ممکن است فعّال، نیمه فعّال و یا خاموش باشند.
به آتش فشانهایی که در حال حاضر یا در سالهای اخیر موادّ آتشفشانی (جامد، مایع وگاز) از دهانهی آنها خارج شده است، آتش فشان فعّال گفته میشود. در آتشفشانهای نیمهفعّال مانند دماوند و تفتان، فقط گاز از دهانهی آن خارج میشود. به آتشفشانهایی که هیچگونه مادّهای از دهانهی آنها خارج نمیشود، آتشفشان خاموش گفته میشود؛ مانند سهند و سبلان.
جمعآوری اطلاعات (صفحه 38 کتاب درسی)
در مورد آتشفشانهایی که در سالهای اخیر فعّال بودهاند و همچنین کاربرد سنگهای آتش فشانی مانند پوکهی معدنی و سنگ پا، اطلّاعات جمعآوری کنید و به کلاس گزارش دهید.
آزمایش کنید (صفحه 38 کتاب درسی)
آیا میخواهید یکی از گازهای آتش فشانی را تولید کنید؟
1- برای این کار مقداری جوش شیرین را در یک لیوان بریزید و سپس به آن مقداری سرکه اضافه کنید.
2- مشاهدات خود را یادداشت و به کمک معلّم خود نوع گاز حاصل را تعیین کنید.
مشاهده میشود به محض ریخته شدن سرکه در جوش شیرین یک تغییر شیمیایی رخ داده با تولید گاز کربن دی اکسید محتوای داخل لیوان به بیرون فوران میکند.
مهمترین گازهای خارج شده از دهانهی آتش فشانها، بخار آب و کربن دی اکسید است.
جمعآوری اطلاعات (صفحه 38 کتاب درسی)
دربارهی آتشفشانها اطّلاعات جمع آوری و جدول زیر را تکمیل کنید.
| فواید آتشفشانها | ضررهای آتشفشانها |
|---|---|
| 1 - تشکیل معادن آهن و مس 2- تشکیل چشمههای آب گرم 3- تشکیل دریاچه 4- توسعه گردشگری 5- کوهزایی 6- ایجاد زمینهای کشاورزی حاصلخیز |
1- انتشار گازهای سمی 2- زیانهای مالی 3- کشتار انسانها و سایر جانداران 4- ریزش بارانهای اسیدی 5- از بین رفتن مزارع و پوشش گیاهی 6- ایجاد سونامی |
فکر کنید (صفحه 38 کتاب درسی)
ساکنان مناطق آتشفشانی چه موارد ایمنی را باید رعایت کنند؟
1- آمادگی برای تخلیهٔ فوری
2- داشتن اطلاعات و اخبار زمینشناسی برای اطلاع از زمان دقیق فوران
3- داشتن وسایل کمکهای اولیه
4- پناه بردن به مکانهای امن
5- استفاده از ماسک در هنگام فوران، جهت دوری از ذرات گرد و غبار
6- آمادگی مقابله با خطر امواج بسیار بلند (سونامی) که در اثر فوران در اعماق دریا صورت میگیرد.
7- آمادگی مقابله با خطر بارانهایی ناشی از فوران
8- ایجاد ایستگاه مراقبت در مناطق آتشفشانی
9- برسی ساختمان زمینشناسی آتشفشان: یعنی از قبل باید مناطق گسلی و نحوه جریان آب در اطراف آتشفشان تعیین شود.